منطقه امن
منطقه امن
تیر 26, 1399
لوگو حکمت هنر زندگی
دوره طلایی اکسیر
مرداد 8, 1399
نمایش همه

مزاج شناسی

مزاج شناسی

مزاج شناسی

درود و سلام بر همراهانی که در پی شناخت خود و حفظ سلامتی جسمی و روانی و پیشرفت و تعالی خود هستند. دوستان و همراهان عزیز و گرانمایه ایران امروز ما بخشی از سرزمین کهن ایران با قدمتی چند هزارساله است، که کشوری با این پیشینه چند هزارساله بی بهره از نظام بهداشتی و پزشکی نبوده و نیست و در آثار ایران باستان از جمله اوستا رد و نشان درمانگری و پزشکی مکتوب گردیده و براساس دانشنامه مزدیسناد و نسخه از اوستا در عهد هخامنشیان در ایران بوده که یکی را اسکندر در آتش سوزی استخر سوزانده و نسخه دیگر را با خود برده و آنچه را که راجع به طب، نجوم، فلسفه و… بوده به یونانی ترجمه شده و نیاکان پاک اندیش ما با فنون پزشکی آشنا بوده و حفظ پاکی چهار عنصر موجود در طبیعت (خاک، آب، باد، آتش) از جمله وظایف عمومی ایرانیان باستان بوده است و نظریه اخلاطی که اساس و بنیان طب بقراط را تشکیل داده برگرفته از جهان بینی باستانی و اعتقاد به مَه جهان (جهان اکبر) و کَه جهان (جهان اصغر) است، بر اساس این نظریه همانگونه که چهار عنصر خاک، آب، هوا و آتش عناصر اصلی طبیعت اند و تمامی اشیاء از آنها پدید می آیند، بدن آدمی (جهان اصغر) نیز که آینه ای از جهان اکبر (طبیعت) است. از همین چهار عنصر تشکیل شده است. این چهار عنصر اصطلاحاً به آتش عنصری، هوای عنصری، آب عنصری و خاک عنصری موسوم اند و هر کدام از این عناصر کیفیت مختص به خود را دارند که در 2 قالب کیفیات فاعله (تأثیرگذارنده) و منفعله (تأثیرپذیرنده) قرار گرفته اند: کیفیت های فاعله، گرمی و سردی و کیفیت های منفعله، تَری و خشکی می باشند در این دیدگاه آتش عنصری دارای کیفیت گرم و خشک و هوای عنصری گرم و تَر، آب عنصری کیفیت سرد و تَر و خاک عنصری دارای کیفیت سرد و خشک می باشد. با توجه به اینکه اجزای بدن موجودات و از جمله انسان حاصل ترکیب این اجزا می باشد. بنابراین بدن هر فرد نیز دارای کیفیت میانه ایی است که حاصل کنش و واکنش اجزای فوق الذکر می باشد. مزاج در واقع کیفیت حاصل از ترکیب اجزای تشکیل دهنده موجود زنده از جمله انسان می باشد. اصل مزاج در اکثر مباحث طب ایرانی از جمله در تشخیص سلامت و بیماری افراد و ارائه دستوراتی برای حفظ سلامتی افراد سالم و نیز تجویز انواع نسخه های درمانی بیماران نقش تعیین کننده ای دارد و مانند شبکه ای منسجم، سایر موضوعات طب ایرانی را به یکدیگر مرتبط می سازد. از نظر لغوی به معنای درهم آمیختن می باشد. در طب ایرانی مزاج به مفهوم کیفیت یکسان و جدیدی است که در نتیجه ترکیب اجزای تشکیل دهنده یک ترکیب و فعل و انفعال و کیفیت های آنها به وجود می آید، به تعبیر دیگر مزاج، کیفیت جسم مرکب است که به دنبال ترکیب اجزای آن با یکدیگر و در نتیجه فعل و انفعال کیفیات چهارگانه و متضاد آنها یعنی: گرمی، سردی، تَری و خشکی ایجاد می گردد. این کیفیات جدید در موجود زنده با عنوان مزاج و در موجود غیر زنده با عنوان طبع و یا طبیعت شناخته می شود. در طب ایرانی هر فرد بر اساس مزاج اختصاصی خود متولد می گردد. که به آن مزاج اصلی (اولیه، سرشتی، جبلی، ذاتی، مادرزادی، مولودی) می گویند. از آنجایی که خصوصیات جسمی، فیزیولوژیک و روحی و روانی تعیین کننده مزاج تحت تأثیر دوران های مختلف عمر انسان و بسیاری از عوامل تأثیرگذار دیگر، تغییر می نمایند به همان میزان مزاج فرد نیز دستخوش تغییراتی می گردد که به این مزاج عارض شده مزاج عارضی (ثانویه، اکتسابی) گفته می شود. یکی از عوامل تأثیرگذار در تغییرات مزاج اولیه تغییرات سنی هر فرد می باشد. بدین ترتیب که هر فرد در دوران کودکی خود گرم تَر و تَر تَر، در دوران جوانی گرم تَر و خشک تَر، در دوران میانسالی سرد تَر و خشک تَر و در دوران پیری سرد تَر و تَر تَر از مزاج اصلی خود می گردد. بسیاری از عوامل محیطی پیرامون انسان که به نحوی با زندگی و سلامت انسان مرتبط هستند و در طب ایرانی (شش اصل ضروری حیات) نامیده می شوند. این شش اصل ضروری عبارتند از: 1- هوا 2- حرکت و سکون (ورزش) 3- خواب و بیداری 4- خوردنی ها و آشامیدنی ها 5- استفراغ و احتقان 6- اعراض نفسانی، هرکدام از این عوامل با مکانیسم های مختلف مزاج را تحت تأثیر خود قرار می دهند. به عنوان مثال فصل تابستان مزاج هر فرد را نسبت به قبل آن گرم تر و خشک تر می نماید. فعالیت و ورزش متعادل مزاج را گرم تر و سکون بیش از حد بدن را سرد تر و تَرتر می نماید و خواب بیش از حد بدن را سرد و تَر و بیداری بیش از حد نیز بدن را خشک تر و در نهایت سردتر از قبل می نماید. هرکدام از خوردنی ها و آشامیدنی ها نیز بر اساس طبع خود و نیز زمان خوردن آنها تأثیرات بسزائی در تغییر مزاج انسان دارند. دفع به موقع مواد دفعی در حفظ مزاج سلامت مؤثر و دفع بی موقع مواد صالح و ضروری بدن و یا عدم دفع به موقع مواد دفعی در تغییر مزاج و سوق دادن بدن به سمت بیماری بسیار تأثیرگذار هستند. شرایط روحی و روانی پیرامون هر فرد و نیز رفتارهای وی نقش مهمی در تغییرات ناگهانی و طولانی مدت مزاج دارند. به عنوان نمونه هر فردی در حالت خشم در عرض چند ثانیه به میزان قابل توجهی گرم تر از حالت مزاجی قبل خود می گردد ولی فشار روحی یا اندوه طولانی به تدریج مزاج فرد را به سمت سردی و خشکی سوق می دهد، پس بنابر توضیحات فوق یک متخصص طب ایرانی و سنتی در زمان تعیین مزاج هر فرد چه برای ارائه دستورات حفظ سلامتی و چه بعنوان درمانگر بیماری فرد باید مزاج اولیه او را مشخص نموده و تغییرات مزاجی وی را نیز بر اساس میزان مداخله و تأثیر عوامل فوق که اشاره شد رصد نماید و آنگاه نسبت به تعیین مزاج فرد و سیر تغییرات آن اقدام نماید و بالطبع آن دستورات حفظ سلامتی و یا درمانی را تجویز کند.

 جایگاه مزاج در تدابیر حفظ سلامتی:

 تدابیر و دستورات حفظ سلامتی در طب ایرانی از دیدگاه مزاجی به دو گروه قابل تقسیم است: گروه اول دستوراتی هستند که برای همه افراد بطور یکسان ارائه شده اند و نحوه اجرای آنها در مزاج های مختلف یکسان می باشد بعنوان مثال: منع خوردن غذا در هنگام پری معده و یا خوردن آب سرد در حالت ناشتا

گروه دوم تدابیری هستند که نحوه بکارگیری آنها منوط به دانستن مزاج فرد می باشد این دستورات درصد قابل توجهی از تدابیر حفظ سلامتی طب ایرانی را شامل می شوند و اهمیت دانستن مزاج در اجرای آنها در برخی موارد به حدی است که این دستورات از مزاجی به مزاج دیگر بسیار متفاوت و حتی متضاد می گردد. بعنوان نمونه افراد مختلف به حسب نوع مزاج خود باید دستورات خوردن و آشامیدن متفاوتی نسبت به دیگران را رعایت نمایند. حفظ سلامتی از اصول اساسی طب سنتی ایرانی است و یکی از مهم ترین قسمت های آن اصلاح سبک زندگی است که قسمتی از آن تغذیه سالم و درست است. یعنی برنامه غذائی باید متناسب با مزاج فرد باشد.

 حکیم ابن سینا در کتاب قانون در مبحث تغذیه می فرمایند:

 شایسته است آدمی در آنچه می خورد دقت کند زیرا جزو بدن او خواهد شد. بدن ما همواره در حال تخریب و بازسازی است استخوان های بدن ما در 2 ماه بازسازی می شوند و بدن فعلی ما، همان بدن یک سال قبل نیست بلکه به کلی ریزش کرده و از نو ساخته شده است. اگر غذائی که می خوریم نامتناسب و بی کیفیت و ناسالم باشد جسم ما نیز خسته، درمانده، پیرتر و ناهماهنگ تر خواهد شد؛ مصرف مواد غذایی سالم و متناسب با مزاج کمک می کند تا در زندگی کمتر با اختلال ها و بیماری و تنش جسمی و روحی روبرو شویم و در مقایسه با افراد دیگر، از سلامتی و شادمانی بیشتری برخوردار باشیم.

 لازم است انسان در هر سنی، مطابق با فصول سال و جغرافیای محل زندگی و در شرایط مختلف روحی و روانی، با تغذیه مناسب و سبک صحیح زندگی، برای حفظ تعادل مزاج خود تلاش کند در نهایت به سلامت کامل برسد.

 ولی انسان برای بهبود کیفیت زندگی، ناچار به ارتقاء سطح دانش خویش است و یکی از ابزارهای افزایش شناخت و آگاهی، مطالعه در علم مزاج شناسی است و مزاج شناسی گامی به سوی خودشناسی است. مزاج شناسی، شناخت درون آدمی هم از لحاظ مادی و هم از جنبه معنوی می باشد. این نکته که انسان ارزشمندترین موجود عالم هستی است و تمام جهان برای حضور او طراحی شده است، اهمیت و ارزش شناخت را دو چندان می کند.

 پیشینه ی این علم فقط مبتنی بر کتابت نبوده که تنها از راه علم آموزی کسب شود بلکه در بسیاری از موارد، این علم به طور سینه به سینه، در دوره های مختلف زندگی بشر، وجود داشته است.

 هر یک از ما جهان کوچکی هستیم که جهان بزرگی را منعکس می کنیم و همه ما نقش کل هستی را در خود داریم. از این رو، اولین گام برای دست یابی به این علم آشتی با طبیعت است.

 با توجه به تعریف سازمان بهداشت جهانی، تندرستی تنها فقدان بیماری یا نقض در جسم نیست بلکه نداشتن هرگونه مشکل روانی، اجتماعی، اقتصادی و جسمانی است، به بیان مختصر، سلامتی عبارتند از: تأمین رفاه کامل جسمانی، روانی و اجتماعی انسان است. در همین راستا، گروه تخصصی ما، راهکارها و برنامه های آموزشی منسجمی را برای رشد و تعالی مادی و معنوی شما عزیزان، در نظر گرفته است که یکی از این برنامه ها طراحی تست های کاربردی برای شناخت مزاج شما و سایر ابعاد وجودیتان (روحی و روانی) و چگونگی بهره بردن از انرژی های پنهان درون می باشد.

 امید که توانسته باشیم در این مقاله، کلیات علم مزاج شناسی را معرفی و اهمیت شناخت مزاج و تأثیر شگرف آن بر حفظ سلامتی را نشان بدهیم و سلامتی (را آنگونه که تعریف نمودیم) در تمام ابعاد زندگی شما جاری و ماندگار نمائیم و در تمام مراحل گره گشا و همراه تان باشیم.

        تو از آن روزی که در هست آمدی

                                                                                     آتشی، یا باد یا خاک بُدی

         گر بر آن حالت تو را بُودی بقا

                                                                                     کی رسیدی مر تو را این ارتقا

          از مبدل هستی اول نماند

                                                                                     هستی برتر به جای آن نشاند

          همچنین تا صد هزاران هست ها

                                                                                     بعد یکدیگر، دوم به ز ابتدا

                                              (دیوان شمس تبریزی) مولانای جان